ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
926
سفرنامه شاردن ( فارسى )
آسيا را در مراغه كه در آن روزگاران مركز حكومت تاتارهاى جنوبى بود گرد آورد و با يارى و همكارى آنان جدولهاى نجومى را كه زيج خواجه نصيريا زيج هلاكو نام گرفت تنظيم و تأليف كرد . « 1 » در اين جدولها بيشتر نظرات و نوشتههاى دانشمندان متقدم مورد تأييد قرار گرفته ، امّا وى آراء برخى از ستارهشناسان و رياضى دانان عرب قرون اوليه را در مورد فلك هشتم رد و بطلان آن را ثابت كرد ، همچنين بسيارى از غوامض و مسائل دشوار اخترگرى را كه تا آن زمان همچنان لا ينحل مانده بود ، گشود ، و دانشمندان متأخر دنياى ما در آن موضوع تأليفات عظيمى پرداختهاند . محمد خفرى كه در باختريان به دنيا آمده ، و دويست سال پيش زندگى مىكرد ، و پس از خواجه نصير بزرگترين دانشمندان رياضى و نجوم بوده جداول خواجه نصير و همكارانش را بيشتر و تكميل كرد و استعداد و سزاواريش را در اين كار چنان نمود كه گروهى از دانشمندان برآنند كه جداول او از جدولهايى كه اخترگران پيش از وى تنظيم كردهاند بهتر و كاملتر است . ميرزا الغ بيگ « 2 » پسر شاهرخ پسر تيمور لنگ نيز از دانشوران روى شناس دانش اخترگرى بوده ، و در اين رشته تأليفات معتبرى دارد . از جمله جدولهايى راجع به گردش متوسط ستارگان تنظيم كرد كه ايرانيان به منظور آگاه شدن از چگونگى وضع و حركت ستارگان در طول سال از آن زيج كه به نام وى معروف است سود مىجويند . اين پادشاه نيز همانند هلاكو همهء اخترشناسان مشرق زمين را نزد خود خواند . آنان سيستمهاى مختلف تغييرات سيارهء ثانى را براى وى برشمردند و او از ميان گفتهها و توضيحات ايشان نظريهاى را كه گويا و بيانگر استحكام مدارها و افلاك مؤثر در يكدگر بود برگزيد . نام سه تن ستارهشناس معروفى كه در كار تنظيم زيج ، با الغ بيگ همفكرى مؤثر كردند در تاريخ چنين آمده است : موسى داماد قاضى اعظم ترك ، ملا على قوشچى و مولى غياث الدين جمشيد كاشانى كه از هر يك اين سه تن دربارهء ستارهشناسى آثار ارزشمندى به جا مانده است ، كه ايرانيان به نظر تعظيم بدانها مىنگرند ، و از مطالعهء آنها سود و لذّت مىبرند . اثر دانشمند اوّل شرح چغمينى ،
--> ( 1 ) - يكى ديگر از نامهاى زيج موصوف زيج ايلخانى بوده است . ( 2 ) - الغ بيگ روز يكشنبه 19 جمادى الاول سال 796 هجرى قمرى در قصر سلطانيه تولّد يافته است .